Foreign Policy Activism in Turkey During the AKP

.
"Between Europeanization and Euro-Asianism: Foreign Policy Activism in Turkey During the AKP"

Ziya Öniş & Şuhnaz Yılmaz
Koç University (İstanbul)

Note: A slight different version of this paper is published in Turkish Studies.
March 2009, Vol: 10, No: 1, pp.7-24 (Special Issue: Turkey as a Trans-Regional Actor)

While Turkey pursued a relatively passive or reactive foreign policy stance during the Cold War era, its post-Cold war foreign policy has been marked by subsequent waves of foreign policy activisim.1 This article argues that Turkish foreign policy in the post-Cold War period may be conceptualized in terms of three distinct phases: (a) an initial wave of foreign policy activism in the immediate post-Cold War context; (b) a new or second wave of foreign policy activism during the Justice and Development Party (AKP) government with a strong emphasis on Europeanization; (c) the current tension between Europeanization and Eurasianism. The roots of the second wave of activism can, in fact, be traced to the pre-AKP era to the crucial Helsinki Decision on Turkey’s EU candidacy and the reforms undertaken by the coalition government of 1999-2002 particularly in the aftermath of the deep financial crisis of 2001. However, the AKP era itself has not been homogenous in terms of foreign policy behavior.2 Our central contention is that there is considerable continuity in terms of foreign policy activism and a multilateral approach to policy making during the AKP era. Yet, at the same time a certain discontinuity or rupture may be identified towards the middle of the first AKP government signifying shift from a commitment to deep Europeanization to loose Europeanization and a parallel shift to what may be classified as soft Euro-asianism.

The prominent strategist Brzezinski portrayed Eurasia as a “grand chessboard,” where both regional and global actors compete arduously to enhance their geo-strategic and economic interests.3 Turkey is clearly a pivotal country in this grand chess board, which tries to reconcile its long-lasting European orientation with a countervailing trend towards Euro-asianism. Moreover, there are significant tensions on the domestic front in trying to balance different components of its identity, cultural, geographical, historical, and strategic factors, as well as in struggling to consolidate democracy, while preserving secularism in a predominantly Muslim society. The critical equilibrium, which will emerge on both fronts and the interaction of these domestic and international factors will also ultimately determine the path of the new wave of activism in Turkish Foreign policy.

Foreign Policy Activism during the AKP Era: The Distinguishing Elements
The AKP’s emphasis on democratization and the use of soft power is all the more striking in the post 9/11 context, during which there has been a significant shift away from democratization to “securitization” at the global level. This process has been expedited by the rise of new challenges including international terror and religious extremism, proliferation of threats coming from non-state actors and intensification of globalization. From a comparative perspective, the following elements render AKP style policy activism quite distinct from the earlier wave of foreign policy activism during the 1990s.

The Europeanization process whose roots can be traced to the mid-1990s is pursued with a far greater degree of consistency and vigor especially in the so-called golden years of the AKP, the period from November 2002 to the opening of accession negotiations (December 2004/ October 2005). The positive effects of the deep Europeanization process manifested itself in three interrelated and mutually supporting areas. First, this was one of the successful periods of economic growth in recent Turkish economic history. Turkey experienced significant economic growth. The EU anchor together with the IMF induced reforms were instrumental in generating monetary and fiscal discipline, as well as important regulatory reforms which in turn contributed to the achievement of single digit inflation and high rates of economic growth. Indeed, Turkey managed to attract significant amounts of foreign direct investment, for the first time, during this particular period.4 Second, the golden age was characterized by major reforms on the democratization front. Turkey took giant steps in the direction of democratic consolidation by a series of major reforms building upon the initiatives of the earlier administration (which involved such key steps as eliminating the death penalty) and dealing with its perennial Kurdish problems through a series of democratic openings that involved the extension of cultural and language rights to its citizens of Kurdish origin.5 The third area affected Europeanization is conduct of foreign policy.6

AKP’s foreign policy style is characterized by greater emphasis on the use of soft power and developing friendly relations with all neighbors. One significant policy initiative has been targeting “zero problems” with Turkey’s neighbors signaling a deviation from the classical fixed positions of Turkish foreign policy. This divergence is particularly evident in the context of the Cyprus dispute. The AKP government has displayed considerable willingness in resolving the Cyprus dispute along the lines of the UN/Annan Plan as part of an attempt to find an internationally acceptable solution to the Cyprus issue. Moreover, in the conducive environment ensuing Öcalan’s capture in 1999 and Beşir al-Asad’s ascendance to power, there has been a striking improvement in both the political and economic relations with Syria. There is now even a free trade agreement further integrating the economies of these avid adversaries of the 1990s, during which Syria played the “terror card” backing the Kurdistan Workers’ Party (PKK) against “the water card” of Turkey.7 Another good example is relations with Georgia, which displays a substantial increase in economic interdependence as clearly revealed by the use of Batum airport as a domestic one by Turkey and the growth of the Baku-Tbilisi-Kars railway project.

This multi-dimensional approach to foreign policy was very much influenced by Ahmet Davutoğlu’s “strategic depth” perspective.8 Foreign policy is perceived no longer as a series of bilateral relations or foreign policy moves, but as a series of mutually reinforcing and interlocking processes. In this respect, Davutoğlu argues that in order to formulate a long-lasting strategic perspective, one needs to take into account “historical depth” which provides a sound assessment of the links between the past, present and the future, as well as a “geographical depth” penetrating into the intricate dynamics of the relations between domestic, regional and global factors.9 The geo-cultural, geo-political and geo-economic factors that contribute to the strategic depth of a country could only be genuinely interpreted at the intersection of these historical and geographic paradigms. Moreover, making an analogy of a bow and an arrow, he argues that the further Turkey strains its bow in Asia, the more distant and precise would its arrow extend into Europe. Hence, he states that “If Turkey does not have a solid stance in Asia, it would have very limited chances with the EU.”10

…
Loss of Momentum of the Europeanization Drive: Retreat to “Soft-Euro-Asianism”?
…
Turkey’s Pivotal Role as a Benign Regional Power: The AKP’s Foreign Policy in the Light of the Previous Wave of Foreign Policy Activism
…

Concluding Remarks
The new wave of foreign policy activism during the AKP era has started out with a strong emphasis on Europeanization. However, the AKP era itself displays elements of continuity and change in terms of foreign policy behavior. Our central thesis is that there is significant continuity in terms of a pro-active and a multilateral approach to policy making. Yet, one is able to detect a certain rupture after the early years of the AKP government. The discontinuity is marked by a shift from a commitment to deep Europeanization to loose Europeanization and a simultaneous shift to soft Euro-asianism.

What we increasingly observe in the current era is the emergence of an implicit broad and mutually reinforcing coalition for “special partnership”, which seems to be deeply rooted both in the European and Turkish contexts. This constitutes a significant danger from the point of Turkey’s full-membership prospects. The proponents of Turkish membership both at home and abroad appear to be increasingly less vocal and enthusiastic compared to their Turko-skeptic and Euro-skeptic counterparts. The retreat to soft Euro-asianism certainly does not signify the abandonment of the Europeanization project altogether. What it means, however, is that the EU will no longer be at the center-stage of Turkey’s external relations or foreign policy efforts. This, in turn, is likely to have dramatic repercussions for the depth and intensity of the democratization process in Turkey especially in key areas such as a complete reordering of military-civilian relations, an extension of minority rights and a democratic solution to the Kurdish problem, as well as counteracting the deeply embedded problem of gender inequality. There is no doubt that there exists key elements within the Turkish state and Turkish society, which would be quite content with the loose Europeanization solution given the perceived threats posed by a combination of deep Europeanization and deep democratization for national sovereignty and political stability. The fears of deep Europeanization are not simply confined to the defensive nationalist camp. There also exists considerable conservatism even in the much more globally oriented AKP circles, when it comes to deep democratization agenda, as it is clearly evident from the resistance to the repealing of the article 301 of the penal code.

A final question to raise in this context is whether the retreat to loose Europeanization/soft Euro-asianism is likely to be reversed. The likelihood of a major reversal in the immediate term appears to be rather low. There are developments, however, which create room for optimism. For instance, the change of government in the Republic of Cyprus, followed by the decision taken on the part of the leaders of both communities in the North and the South to restart negotiations in the direction of re-unification, suggest that there is a possibility of a peaceful resolution of the Cyprus conflict. Such progress may help to clear away perhaps the major hurdle on the path of Turkey’s EU membership. Moreover, the recent decision of the Constitutional Court not to close the AKP might have a positive impact in terms of creating incentives for the party leadership to reactivate its commitment to deep Europeanization and the associated reform process. From a longer-term perspective, two possibly mutually reinforcing developments may facilitate a renewed impetus to the deep Europeanization agenda. The first element of such a scenario would involve a new enlargement wave in Europe, which would incorporate the Balkans and Eastern Europe. Turkey as a country, which has already reached the point of accession negotiations will not be immune to such a process. The second element of such a scenario would involve the emergence of a strong counter-movement from the more liberal and Western-oriented segments of the Turkish society, who will place Europeanization and reform firmly on its political agenda.

Turkey will continue to be an important regional power even if its foreign policy stance is characterized by soft Euro-asianism. However, the first-best choice for Turkish foreign policy would be a commitment to deep Europeanization; in other words, making the EU membership the pivotal element or the central axis of its multi-dimensional foreign policy. The benefits of deep Europeanization have already manifested themselves in terms of (a) strong economic performance (b) major steps towards democratic consolidation and (c) foreign policy based on soft power. These three elements are clearly interdependent and tend to create a kind of virtuous cycle, which would be very difficult to sustain under the second best choice of a loose Europeanization agenda. Following the recent Constitutional Court decision, one may feel somewhat more optimistic about the future and hope that the AKP will be able to revitalize its commitment to deep Europeanization and reform which had been a hallmark of its policy in the early years of its tenure in government.

Turkey has a critical role to play for the enhancement of peace and stability in its volatile region as a pivotal power with substantial influence and capabilities. However, it can play a more constructive and effective role, as a benign rather than a coercive power, if it successfully fulfills four challenging tasks by (1) consolidating its democracy; (2) maintaining good neighborly relations; (3) achieving a balance in its troublesome EU-Turkey-US triangle and (4) operating within a predominantly European framework while pursuing a multilateral foreign policy with extensive Eurasian ties. On all fronts, Turkey has a challenging period ahead, during which it needs to overcome numerous domestic and international obstacles, which will not only determine the future path of Turkish foreign policy, but will have very significant regional implications.

Full-text of the paper is available; click here.


Many thanks to the authors for their kind permission to publish this paper at Düşünce Kahvesi.
.

ESI: "Turkish Foreign Policy: From Status Quo to Soft Power "

.

ESI-European Stability Initiative (APRIL 2009)

Over the last decade, Turkish foreign policy has undergone a profound – and unprecedented – transformation.

"Turkey," Philip Robins could still write at the beginning of the decade, "is a status quo power."

"The ideological change related to the emergence of a hegemony of liberal values, with their emphasis, in the political domain, on democracy, pluralism, human rights and civil society. […] Turkey just did not connect with the spirit of these normative changes. […] By the early 1990s, rather than being transformed by liberal, exogenous factors, Turkey was retreating from such values as a process of de-democratization began to take hold."

As Robins put it back then, "history tells Turks to be suspicious, especially of their neighbours, who covet their territory or seek to erode the greatness of the nation through devious means."

Some of that suspicion remains, but much of it has melted away. The European Union, wrote Kemal Kirişci in 2006, "has succeeded in having an impact on Turkey's 'culture of anarchy', moving the country out of a Hobbesian world toward the Kantian one." A multifaceted foreign policy of "zero problems with neighbours" has taken root, vastly improving relations with countries like Russia, Syria, Iran, Iraq and Greece. Even in the case of Armenia – where diplomacy has been hostage, for the most part, to historical disagreements – a rapprochement appears to be in the offing.

A tangible shift in trade patterns, a sign of a diversified foreign policy portfolio, has also taken place. Since 2002, exports to neighbouring and Black Sea countries (Bulgaria, Greece, Syria, Iraq, Iran, Georgia, Azerbaijan, Russia, Romania and Ukraine) have risen year after year – from 11 percent of total exports in 2002 to 20 percent in 2008. Imports from these countries, over the same period, have jumped from 15.5 percent to 27.6 percent. Turkey, under the AKP, has also signed Free Trade Agreements (FTAs) with Morocco, Palestine, Tunisia, Syria, Egypt, Albania and Montenegro.

Turkey's new geopolitical position, argues Ahmet Davutoğlu, the most influential foreign policy thinker in Turkey, "has to be seen as a means of gradually opening up to the world and transforming regional into global influence. […] Turkey is both a European and Asian, Balkan and Caucasus, Middle Eastern and Mediterranean country."

As Graham Fuller sees it, Turkish foreign policy is now freeing itself from the legacy of "decades of Kemalist oriented history instruction [that] indoctrinated the country to think negatively about the Islamic world in general and the Arab world in particular."

Perhaps the most poignant description of the new face of Turkish foreign policy comes from a non-expert, however. US President Barack Obama, in his address before the Turkish Parliament on April 6, had this to say:

"I know there are those who like to debate Turkey's future. They see your country at the crossroads of continents, and touched by the currents of history. They know that this has been a place where civilizations meet, and different peoples come together. And they wonder whether you will be pulled in one direction or another. Here is what they don't understand: Turkey's greatness lies in your ability to be at the center of things. This is not where East and West divide – it is where they come together."

1. Ismail Cem and the breakthrough in 1999
2. Davutoglu and the policy of "zero problems with neighbours"
3. Phillip Robins, on foreign policy and the national security state
4. William Hale, on geography and international politics
5. Graham Fuller, on a new Turkish Republic
6. The 2001 AKP party programme: a new foreign policy vision
7. Larrabee and Lesser, on Turkey's double burden
8. Kemal Kirisci, on Turkey's shift from Hobbes to Kant
9. Turkish critics in Washington

Start picture story

.

Yeryüzünün Renkleri (XVI)

.







.
Kaynak: flickr.com
.

Nilüfer Göle’den “Avrupa’da İslam” Araştırması

.
EurActiv.Com
14.04.2009

Çalışmalarını Fransa'da sürdüren Türk sosyolog Prof. Dr. Nilüfer Göle, Avrupa Komisyonu'nun bağımsız araştırmacılara sağladığı 3,5 milyon TL tutarındaki maddi desteğiyle bugüne kadar yapılmış en kapsamlı ''Avrupa ve İslam'' konulu araştırmayı başlattı.


''Türkiye'nin farklı kültürel kodlar arasında tercümanlık ettiği'' yönündeki araştırmalarını konu alan ''Avrupa-İslam ve İçiçe Geçişler'' isimli son kitabı geçen ay Türkçe'ye çevrilen Göle, ''Avrupa ve İslam'ı ele alan çok sayıdaki eserleriyle de tanınıyor.


''Avrupa-İslam Sentezi'' projesi TÜBİTAK'ın organize ettiği Avrupa Araştırma Konseyi (ERC) tarafından destekleniyor. Çok ortaklı projeler yerine, ''zanaatkar'' olarak bireysel çalışabileceği bir projeyi hayata geçirmeyi tercih ettiğini belirten Göle, bu nedenle projenin ''ısmarlama'' bir konu olmadığını, bu nedenle de yaratıcılık ruhuna hitap ettiğini söyledi.


Göle, ''İslam Dini'nin Avrupa Kamusal Alanını Oluşturucu Gücü''nü, bir anlamda da İslam’la Avrupa'nın karşılaşmasını konu alacak çalışmasında, ''Avrupa'nın değerler açısından İslam Dini'nde görünümünü'' anlamaya çalışacağını söyledi.


İslam'ın Avrupa'nın hem içinde hem de dışında bir kavram olduğunu, bu nedenle de bir çeşit ''anakronizma'' yarattığını anlatan Göle, bu nedenle çalışmasında sadece Avrupa'daki Müslümanları ''okumayı'' değil, Avrupalıların da Müslümanlarla karşılaşmalarını ''okumayı'' amaçladığını kaydetti.


Göle, araştırmasında ''bellek'', ''mekan'' ve ''cinsiyet'' olmak üzere 3 ana kavram üzerinde durduğunu belirterek, şunları söyledi: ''Avrupa'yı oluşturan, kamusal alan dediğimiz mekanlar okul, hastane ve her türlü sosyal mekanlar... Avrupa ile karşılaşma ve çatışmada cinsiyet de çok önemli. Yani kadının örtüsünden tutun, eşcinselliğe kadar... Belleksiz tarih yazılmıyor ve toplumlar kurulmuyor. Çünkü bellek üstünden çatışmada, kavga ve yeniden karşılaşma var. Onun için bu üç alan çok önemli. Çalışmada sanata da bakılıyor. Sanat da kamusal alanlardaki tartışmaların çok ortaya çıkardığı bir alan. Danimarka'daki karikatürlerden, İngiltere'deki Salman Rüşdi'nin 'Şeytan Ayetleri' kitabına uzanan bir dizi kültürel değerler çatışmasına tanık oluyoruz. Yani bir şekilde multikültüralizm gibi siyaset bakışlarının çok ötesinde Avrupa'nın değerlerinin yeniden nasıl dönüştüğü, oluştuğu ya da eski değerlerin korunmak istendiği bir yapı karşımızdaki...''


Avrupa kamusallığı İslam’la çatışmasında canlanıyor

Göle, pek çok çevrenin ''şeriat'' ve ''devleti ele geçirmek isteyen İslami devrimci hareketler'', ''radikal İslam'' olarak tanımlamalar yaptığı bir dönemde ''örtü''nün bu kavramlardan çok daha önemli bir anahtar olduğu yönünde bir ''bahis kurduğunu'' ifade ederek, ''O bahsi kaybetmediğimi düşünüyorum. Son 20 yıldaki sosyolojik gelişmeler modern mahremi doğruladı'' dedi. Göle, sözlerini şöyle sürdürdü: ''Bugünkü İslamı anlamak için örtü, anahtar bir konu. Örtü meselesi, Müslüman ülkelerle sınırlı kalmayıp bugün Avrupa'nın gündemine girdi. Örneğin, Fransa'da bir kanun çıkarıldı örtüye karşı. Yani bir kere örtü meselesi Avrupa'nın kendi kanunlarının bir parçası oldu,kamusal belleğine yazıldı. Ama yazılırken anakronik ve çatışma şekliyle yazıldı. Ama bir Avrupa meselesi oldu. Bugün Avrupa kamusallığı, en çok İslam’la çatışmasında canlanıyor, harekete geçiyor, aynen türban meselesinde olduğu gibi. Bu mesele Fransa'da 2 yıl boyunca çok canlı bir tartışma yarattı ve sonunda da kanun çıktı. Ama olayı öncelikle siyasetçiler değil, kamusal alan tartıştı. Fransa'daki laiklerin bunu tartıştığı söylendi, ancak konu Almanya'da da tartışıldı. Almanya'da da öğrenciler değil, öğretmenler açısından tartışıldı. Norveç'te polislerin başörtülü üniforma giymeleri konusunda olaylar çıktı.''


Avrupa, kimliğini Türkiye’nin adaylığındaki duruşuyla belirliyor

''Avrupa kamusal alanının en heyecan verici konuları, hep İslam etrafında toplanmaya başladı'' diyen Göle, bu süreçte Türkiye adaylığının da çok önemli bir şekilde Avrupa meselesi haline geldiğini, konunun Avrupa'nın bir çeşit kamusal alanında tartışıldığını kaydetti.


''Türkiye'nin adaylığının Avrupa'nın sadece Türkiye dosyası meselesi olmaktan çıktığını, Avrupa'nın kendi kendini tanıma meselesi olduğunu'' belirten Göle, Hıristiyan bir ülkenin anayasasına, ''geçmişi Hıristiyan toplum'' kavramının girip girmeyeceği tartışmalarının başlamasının da Avrupa'nın yeni bir değerler sistemine doğru evrilmekte olduğunun kanıtı olduğunu vurguladı.


Türkiye'nin, sömürge bir ülke olmayışının ve AB'ye aday olmasının Avrupa'nın duruşunu çok belirlediğini ifade eden Göle, şöyle konuştu: ''Tezim tam bu noktada, Türkiye'nin adaylık için ödevini nasıl yapıp yapmadığının ötesinde Avrupa'nın kendisine nasıl bir kimlik oluşturacağı sorusu üzerine kurulu. Yanıt ise Avrupa, kimliğini Türkiye adaylığı karşısındaki duruşuyla belirlemeye başladı. Avrupa'da Türkiye adaylığı onun kendini sorgulaması için bir sebebiyet verdi, bir ateşleme yaptı. Burada İslam edilgen bir faktör değil, aktif bir faktördür.''


Müslümanlar öteki Avrupa’yı yaratacak

Prof. Dr. Göle, ''çalışma sonunda Müslümanların Avrupa'nın ötekisi olarak mı kalacağı yoksa öteki Avrupa'yı mı oluşturacaklarının ortaya çıkarılacağını'' ifade ederek, ''Benim hipotezim öteki Avrupa eski Avrupa'yı ateşliyor, potansiyel aynı zamanda çatışmaların ortaya çıktığı alanda'' dedi.


Avrupa'da Türkiye'nin farklı bir medeniyet, farklı bir kültür ve din anlamına geldiğini söyleyen seslerin çok yükseldiğini ama aslında Türkiye'nin farklı kültürel kodlar arasında ''tercümanlık, geçişlere örnek olduğunu'' ifade eden Göle, bu konuyu işleyen ''Avrupa-İslam ve İç İçe Geçişler'' isimli kitabının geçen ay Türkçe’ye çevrildiğini bildirdi.

.

Çalışma Yaşamında Kadınlar: Aile ve İş İlişkileri

.
Müzeyyen Gönüllü, Cumhuriyet Üniv.
Gönül İçli, Pamukkale Üniv.

C.Ü. Sosyal Bilimler Dergisi
Mayıs 2001 Cilt : 25 No: 1


Özet
Bu araştırmanın konusunu, Denizli ilinde faaliyet gösteren üç tekstil fabrikasında çalışan kadınların aile ve iş ilişkileri oluşturmaktadır. Aynı zamanda,çalışan kadınların demografik nitelikleri, çalışma durumları, aile ilişkileri, çocuğa ilişkin görüşleri, boş zamanlarını değerlendirme biçimleri, gelecekten beklentileri gibi konularda ortak noktalar da belirlenmeye çalışılmıştır.

Araştırma üç fabrikada çalışan kadınların belirlediği evrenden çekilen örnekleme giren kadınlar üzerinde gerçekleştirilmiştir. Veri toplamada anket tekniğinden faydalanılmıştır.

Sonuçta, hem ev kadınlarının hem de çalışma hayatındaki kadınların statüleri ve bu statülerinden kaynaklanan sorunlar ülkenin içinden geçmekte olduğu gelişim süreciyle ilgili olduğu vurgulanmıştır.


Giriş
Kadınların sosyal ve ekonomik kalkınmadan yararlanmaları toplumların gelişmişlik derecesine göre farklılık göstermektedir. Özellikle eğitim, sağlık,istihdam, çalışma hayatı alanlarındaki göstergeler gelişmekte olan ülkelerde kadınların erkeklerin gerisinde kaldıklarını göstermektedir.


Ekonomik açıdan kalkınmış toplumlarda o toplumun insan kaynağının sosyal ve kültürel niteliğini yükselten yatırımlar fazladır. Daha karmaşık ve farklılaşmış bir sosyal yapı içinde bu farklılaşmış kurumların ihtiyacına cevap verebilecek, yeni yapıların gerektirdiği yeni davranış ve rol örüntüsünün geleneksel rollere ilişkin beklentileri ve davranışları değiştirdiği gözlenmektedir. Ancak gelişmekte olan ülkelerde kadının ücretli işte çalışması hedeflendiğinde kadının toplum içindeki geleneksel rolü pek tartışılmadan, böyle bir işi ilave olarak üstlenmesi beklenmektedir. Bunun sonucunda da. gelişmekte olan toplumlarda kadınların çalışma yaşamına katılması,geleneksel rollerinde pek fazla değişime yol açmadan sürdürülmektedir. Benzer biçimde, kadının aile içindeki statüsünde de önemli bir değişim yaşanamamaktadır.

Bu araştırmada, Denizli’de üç ayrı tekstil fabrikasında çalışan kadınlar üzerinde çalışılmıştır. .


1 Kavramsal Çerçeve
Kadınlar dünya kurulduğundan bu yana ilkel toplumlardan gelişmiş toplumlara kadar uzanan toplumsal gelişim süreci içinde ev içi ve ev dışında ekonomik hayata aktif olarak katılmışlardır. Ev içinde aileye yiyecek, giyecek hazırlama, ev dışında yerine göre tarımsal faaliyetlerde yer alma insanlık tarihi kadar eski olmakla birlikte kadının evinin dışında ücret karşılığı çalışması oldukça yenidir.

Günümüzde toplumların gelişmişlik düzeyiyle ilişkili olarak kadınların istihdamı farklı düzeylerde ve farklı koşullarda gerçekleşmektedir. “Kadınların gelişimine yatırım yapmak hem ekonomik, hem de sosyal açıdan önemlidir. Kadınlar güçlendiklerinde ve ‘insan sermayesi’ kazandıklarında bundan hem çocukları, hem de aileleri kazançlı çıkmaktadır. Ayrıca kadınların ekonomiye olan katkıları resmi istatistiklere yansıdığından çok daha fazladır” (Kağıtçıbaşı; 1999:263).

…

Sonuç
Çalışan kadınların iş ve aile ilişkilerinde ortak noktaları bulmayı amaçladığımız çalışmaya ilişkin verilerimizi topluca değerlendirmenin uygun olacağını düşünüyoruz.

Kadınların büyük kısmı evli, genç yaşta, şehir doğumlu ve yaşamının büyük kısmı şehirde geçmiş kişilerdir. Çoğunluğu çekirdek aile üyesi durumunda olan kadınların aile üye sayısı da üç kişide yoğunlaşmıştır. Evlenme yaşları küçük olan kadınların eşleriyle aralarında akrabalık hemen hemen hiç yoktur. Çalışan kadınların, eşlerinin, anne ve babalarının öğrenimleri çoğunlukla ilkokul düzeyinde yoğunlaşmış olup, gelirleri düşüktür ve çoğunlukla kirada oturmaktadırlar.

Kadınların büyük kısmı aile geçimini sağlamaya katkıda bulunma amacıyla çalışmaktadır. Elde ettikleri geliri aile bütçesine dahil ederek ekonomik zorlukları aşmaya çalışmaktadırlar. İş konusunda oldukça esnek davranmakta ve kadınların çalışabilecekleri her işte çalışmaları gerektiğini savunmakta, çocuklu kadınların da eğer ekonomik bir zorluk varsa çalışmasını uygun görmektedirler. Çalışıyor olmaktan memnun olan kadınlar, aynı geliri evde oturarak yapabilecekleri bir işte elde etme yerine, dışarıda çalışarak kazanmayı tercih etmektedirler. İş ilişkilerini genelde iyi olarak değerlendiren kadınlar, çalışma arkadaşlarıyla iş yaşamı dışında da görüşmektedirler.

Kadınların bireylik, ev kadınlığı, akrabalık rollerini tam olmasa da yerine getirdikleri gözlenmiştir. Kadınlar en çok çalışma yaşamının yoruculuğuna bağlı olarak bireylik rolünü oynamakta sıkıntıya düştüklerini belirtmekle birlikte çoğunun ayda en az bir kez görüştüğü arkadaşlarının olduğu belirlenmiştir. Ev kadınlığı ve çalışma yaşamının birlikte yürütülmesi gerektiğini düşünen kadınların çoğu kendilerini başarılı birer ev kadını olarak algılamaktadır. Çalışma yaşamının ev kadınlığı, eşlik, annelik rollerini etkilediğini belirten kadınların işbölümü çerçevesinde daha çok ayrılmış evlilik ilişkisi sürdürdükleri belirlenmiştir. Ailede karar alma sürecinde genelde eşitlikçi bir tutumun varlığı görülmektedir. Akrabalık rolünü de sıkça oynayan kadınlar, akrabalarıyla iyi ilişkiler içersinde olup, ayda bir ya da daha sık görüşmekte, extra ailesel ilişkilerini de daha çok eşleriyle birlikte kurmaktadırlar. Kadınların temel görevinin, kocaları ve çocuklarına bakmak olduğunu düşünmekle birlikte, evlenseler dahi kadınların çalışması gerektiği yönünde görüş belirtmektedirler. Çocukları sevgi kaynağı olarak gören kadınlar kız çocuklar için daha çok kadınsı işler olarak kavramsallaştırılan işleri uygun görürken, erkek çocuklar için daha çok gelir elde edilebilecek meslekleri öncelikli görmektedirler. Gerek kız gerekse erkek çocuklarda aranan özellikler ise daha çok çocuklarda bağımlı bir kişilik yaratmaya uygun olan özelliklerdir. Çocuğun aile mutluluğu için önemli olduğunu düşünen kadınlar kız ya da erkek çocuklarının karşı cinsle arkadaşlığını makul görmektedir. Gelecekte evli olan kızları ya da erkek çocuklarıyla birlikte oturmayı düşünmeyen kadınların, çocuklarını iyi birer insan olarak yetiştirmeyi ve maddi sorunlarını çözümleyebilmeyi arzu ettikleri belirlenmiştir.


Bulgularımızı yukarıda topluca değerlendirmenin ardından, kadınların toplumsal ve ekonomik kalkınmada yerlerini alabilmeleri, kadın istihdam sorununun çözümlenebilmesi açısından genel bazı önerilerde bulunulabilir:


1.Kadınların üretim faaliyetlerine daha yoğun bir biçimde katılabilmeleri için öncelikle kadınların eğitim düzeyi yükseltilmeli, kadınların işgücü arzı açısından önem taşıyan sosyokültürel engeller ortadan kaldırılmaya çalışılmalıdır.


2.Toplumun vereceği destekle çocukluktan başlayarak her düzeyde geleneksel kadın erkek rollerine karşı eşitlikçi bir yaklaşım getiren eğitim anlayışının toplumsallaşmanın tüm araçlarıyla (ailede, okulda, kitle iletişim araçlarında v.b) etkili kılınması kadınların işgücü yaşamında nicelik ve nitelik açısından daha iyi bir konuma ulaşmasına yardımcı olabilir.


3.İş yaşamında kadınlara yönelik kredi, teşvik, vergi muafiyeti v.b. desteklerin sağlanması da kadınların üretken faaliyetlerde yer almasını, çalışma yaşamına girmesini özendirici olabilir. Ayrıca kadın ürünlerinin yurt içi ve yurt dışı pazarlarda tanıtılmasına ve tüketiciye sunulabilmesine de destek verilebilir.

Makalenin Tamamı (20 Sayfa)
.

Kant Felsefesinde Metafizik ve İnsan Doğası

.

Kant’a göre insan türünün metafiziğe “doğal bir eğilim”i vardır. Yani insan türünün üyeleri ellerinde olmaksızın dünyanın ötesinde bulunan nesneler olarak Tanrıyı, ruhun ölümsüzlüğünü ve özgürlüğü tasarlar ve bunların kendisinin bilgisini ortaya koymak isterler. Oysa insanın bilme yetilerini oluşturan duyusallık ve anlama yetisi yalnızca deney alanı için kullanılabilirler. Dolayısıyla, fizik-ötesi nesnelerin bilimi olanaksızdır. Kant’a göre aklın metafiziğin nesneleri olan ideleri üretmesinin bilgisel değil, ahlaksal bir amacı vardır. Yani insan, dünyadaki sonlu varoluşunu Tanrı, ruh ve özgürlük ideleri ile güvence altına almak ister. Metafizik, insanın sonlu varoluşunun bilincinden ve bu varoluşu güvence altına almak isteğinden doğar.

Kant’ın metafizik hakkındaki düşüncelerini en açık olarak bulabileceğimiz kitabı “Saf Aklın Eleştirisi”dir. Bu çalışma bu nedenle ağırlıklı olarak Saf Aklın Eleştirisi (1781) ve bu kitabın kısa bir özeti olan “Gelecekte Bir Bilim Olarak Ortaya Çıkabilecek Her Metafiziğe Prolegomena” (1783) üzerine kuruldu.

Kant’ın metafizik anlayışına geçmeden önce metafizik kavramının “tarihi” hakkında birkaç söz söylemek, en azından metafiziğin “kurucusu” sayılan Aristoteles’ten başlayarak metafizik kavramının 18. yüzyıla değin geçirdiği dönüşümlere işaret etmek gerekli görünüyor.

“Metafizik” sözcüğü, Aristoteles’in Fizik’ten sonra yazdığı ve kendisinin “ilk felsefe” adını verdiği bilimi incelediği kitabının adıdır. Aristoteles’in herhangi bir isim vermediği bu kitaba meta ta physika (µετά τά φυσίκά) adı, Rodos’lu Andronicus tarafından tümüyle rastlantı eseri verilmiştir. Meta ta physika, raf sırasında evrenin temel belirlenimi olarak hareketi inceleyen Fizik adlı kitaptan sonra duran kitaba verilen addır. Aslında Aristoteles metafizik sözcüğünü eserlerinde herhangi bir biçimde kullanmamıştır. Aristoteles sonradan Metafizik adı verilen eserinde, “varolan olarak varolanı ve ona özü gereği ait olan ana nitelikleri inceleyen bilim”i (Aristoteles 1985 ve 1997:1003a20) ve varlığın “ilke ve nedenlerini” (Aristoteles 1985 ve 1997:1003a25) araştırır. Bu araştırma “ilk felsefedir”, İlk felsefe konusu gereği ilk nedenlerin, “ezeli ebedi” olan şeylerin bilimidir (Aristoteles 1985 ve 1997:1026a15).

Felsefe tarihine bir yayıncılık buluşu olarak katılan metafizik sözcüğü daha sonra, özellikle Skolastikte “doğa ötesi” nesnelerin kendisini imleyen bir kavram halini almıştır. Meta-fizik sözcüğündeki “fizik sözcüğünün ‘doğa’ diye anlaşılması ve kullanılması, metafizik sözcüğüne katılan bu yorumun çıkış noktalarından birini oluşturur” (İyi:1999:10). Metafizik sözcüğünün özellikle Ortaçağ’da ‘doğanın (φυσίs) ötesinde bulunan nesneler’ için kullanılmasının arkasında Plotinos’un düşünceleri bulunur.

Plotinos’a göre fiziksel doğa varlığın en alt tabakasını oluşturur. Doğa hakkındaki bilgilerimiz duyulara dayanır ve yanıltıcıdır. Plotinos buradan “doğada varolanlardan daha üstün ve doğadan ayrı varolan varlıkların bulunduğu” (İyi 1999:13) sonucunu çıkarır. Bu sonuç, “meta” sözcüğüne eklenen ‘aşma’ anlamıyla birlikte Ortaçağ boyunca “doğa üstü”, doğayı “aşan”varlıklarla ilgilenilmesine yol açmıştır. Bu yaklaşım değişimi Plotinos’un varlık tasarımının etkisiyle biçimlenen metafiziğin teoloji ile örtüştüğü noktayı da açığa çıkarır. Doğanın ötesinde, doğayı aşan varlıklar olsa olsa ruh(lar), melekler, cennet, cehennem ve Tanrı olabilir. İşte Ortaçağ boyunca metafiziğin en yüksek bilim sayılmasında bu gibi “nesneleri” ele alması etkili olmuştur. Bu nedenle kimi filozoflar tarafından “batı metafiziğinde” Aristoteles’in düşüncelerinin geliştirilmesi değil, Platon ve Aristoteles’in yanıt aradığı sorunların yeterince incelenmemesinin etkili olduğu söylenmektedir (Heidegger 1991:8).

Ortaçağda ele alındığı biçimiyle metafiziğe ilk karşı çıkanlardan biri Bacon’dır. Doğa ötesinin bilgisi olma savıyla skolastik düşüncede kendini gösteren metafizik, “onun gözünde, insan zekasını köstekleyen kısır bir uğraştır” (Yıldırım 1992:38). 18. yüzyıla gelindiğinde ise Ortaçağ boyunca “bilimlerin kraliçesi” olarak görülen metafiziğe karşı tutumun daha da değiştiği görülüyor. Metafizik sözcüğü artık bir alay ifadesidir. Söz gelimi Hume için metafizik sözcüğü, basitçe “derine giden bütün akılyürütmeler” için kullanılmalıdır (Hume 1976:6). Ona göre metafizik “en tartışmalı bilim”dir (Hume 1976:77). Şaşmaz bir deneyci olan Hume “İnsanın Anlama Yetisi Üzerine Bir Soruştuma”sının sonlarına doğru metafizik hakkında şunları söyler: “…elimize bir cilt, sözgelişi bir dinbilim ya da okul metafiziği kitabı aldığımızda soralım: içinde nicelik ve sayı üzerine deneysel akıl yürütmeler mi var? Yok. Peki, olgu sorunu ve varoluş üzerine deneysel akılyürütmeler? O da yok. Atın öyleyse onu ateşe; çünkü içinde safsata ve kuruntudan başka birşey olamaz.” (Hume 1976:135). Metafizik 18. yüzyılda, Kant’ın ifadesiyle “her türlü hakarete” (alle Verachtung) layık bir “bilim” olarak görülüyordu (Kant 1960:Birinci baskıya önsöz).

18. yüzyıl deneyciliğinin bu tutumu metafiziği Kant’ın da ilgi alanı içine çeker. Kant, metafiziği sorun edinmesini her ne kadar Hume’un onu “dogmatik uyuklamasından uyandırmasına” borçlu da olsa, metafiziği tümden felsefenin alanı dışına itmez. Kant, metafiziği yürüdüğü yanlış yoldan geri çevirmek, bir bilim olarak “kurmak” ister.

Kant’a göre metafizik “insanın doğal bir yatkınlığı”nın (Naturanlage) ürünüdür (Kant 1960:B21). Metafizik dünyanın ötesinde bulunan, dünyaya “aşkın” olan nesneler hakkında “bilgiler” ortaya koyan bir bilim olup olmamasından önce insan türünde “doğal bir yatkınlık” olarak (metaphysica naturalis) vardır (Kant 1960:B21). Kant’ın “doğal yatkınlık” ifadesiyle kastettiği şey, Descartes’ın “doğuştan idealar” kavramı gibi, metafizik hakikatlerin Tanrı tarafından insan türünün zihnine daha doğuştan yerleştirildiği değildir. Kant “doğal yatkınlık” kavramı ile, varlıksal özelliklerinin insanı doğanın ötesinde bulunması gereken nesneler tasarlamaya ve bu tasarımların hakkında olduğu şeylerin bilgisini elde etmeye sürüklediğini anlatır. Bu tasarımlar hakkındaki sorular ve bu sorulara verilen yanıtlardan oluşan metafizik, insan türünün yapısal özelliklerinin ürünüdür.

İster eğitimli olsun, isterse de yalnızca gelenek tarafında yetiştirilmiş olsun insan türünün tek tek üyeleri tanrıya, öldükten sonra yaşamaya devam edip etmeyeceğine, evrenin zamanda bir başlangıcı olup olmadığına… vb. ilişkin yanıt vermekte güçsüz kaldıkları bazı sorular tarafından rahatsız edilirler (Kant 1960:B22-23). İşte insanın yanıtlayamadığı ama sormaktan geri de duramadığı, böylesi sorulardan oluşan “sonu gelmez çatışmaların savaş alanı” metafiziktir. Metafiziğin içinde bulunduğu bu durum Kant’ı “eğer metafizik bir bilimse, nasıl oluyor da diğer bilimler gibi genel ve sürekli tasvip kazanmıyor? Yok, değilse, nasıl oluyor da bilim kisvesi altında, durmadan böbürlenerek insanın anlama yetisini hiç sönmeyen ama hiç de gerçekleşmeyen umutlarla oyalıyor?” (Kant 1995:3) sorusunu sormaya götürür. Bu sorunun yanıtı da yine metafiziğin insan doğasındaki köklerinde, insanın metafiziğe duyduğu doğal eğilimde saklıdır.

Kant metafizik sorgulamalar söz konusu olduğunda aklın karşı karşıya kaldığı çelişkileri aşmak ve insanın metafiziğe duyduğu “yatkınlığı” aydınlatmak için “aklın kendisinin kaynakları”na başvurur. Akla bu başvuru, “metafiziği uğraşmaya değer bulan herkesin, çalışmalarına ara vermesini”, ve herşeyden önce “acaba Metafizik gibi bir şey hiç olanaklı mıdır?” sorusunu kendine sormasını şart koşar (Kant 1995:3). Binlerce yıl boyunca “bilimlerin kraliçesi” olarak görülen metafizik, uğradığı eleştirilerden sonra artık olanaklı olup olmadığı sorgulanacak bir uğraş haline gelmiştir.

Doğanın ötesinde bulunan nesneleri konu edinen metafiziğin insanın doğal bir eğilimi oluğu savı, paralel iki yolu eş zamanlı olarak yürümeyi gerektirir. Bu yollardan biri epistemolojik –bilme olanaklarına ilişkin–, diğeri ise antropolojiktir –bu olanakların taşıyıcısı olan varolanın neliğine ilişkin–. Böylece Kant metafiziğin –taşıyıcısı anlamında– ontolojisini aydınlatacak bu araştırmayı epistemolojik ve antropolojik bir açıdan ele alır. Epistemolojik bir araştırma olarak başlasa ve sanki salt bir “bilim kuramı” gibi görünse de Kant’ın yanıtını aradığı insanın neden doğa-ötesi nesnelere gereksinim duyduğu ve bu gereksinimin doğurduğu sonuçların değerinin ne olduğudur. Dolayısıyla Saf Aklın Eleştirisi’nde yürütülen epistemolojik araştırmayı, insanın varlıksal özelliklerine ilişkin bir antropoloji olarak değerlendirmek olanaklıdır.

Kant apriori ilkelere dayanan felsefeye “saf felsefe” adını veriyir. Saf felsefe biçimsel olduğunda mantık, anlama yetisinin nesnelerini konu edindiğinde ise metafizik adını alır (Kant 1995a:3). Metafizik bilgi, kavramı gereği (Kant 1995:13). deneyin ötesi hakkında olmak zorundadır (Kant 1995:14). Metafizik, aklın deneyden hiçbir şey almayan –“saf”– (a priori) çalışmasının ürünü olmalıdır. Eğer “metafizik” sözcüğündeki “meta” ve “fizik” öğeleri ayrı ayrı düşünülürse, aklın deneyden hiçbir şey almadan fiziğin (deney alanının) ötesine geçmesi ve bu geçişin dile getirildiği önemelerin de deneye başvurmayan diğer bilimlerle aynı biçimsel özelliklere sahip olması gerekir.

Kant metafiziğin “saf” felsefi bilgi olma savını “akıl ve anlama yetisi her türlü deneyimden bağımsız olarak neyi ne ölçüde bilebilirler?” (Kant 1960: AXVII-XVIII) sorusuyla inceleme konusu yapar.

Aklın deneye hiçbir şekilde başvurmadan işlemesine dayanan bilimler, eğer gerçekten bir bilim olacaklarsa, kavramların çözümlenmesinden öte bilgimize yeni bazı eklemeler de yapmalı, bilgimizi genişletmelidirler. Kant’ın ifadesiyle söylenirse, “sintetik” olmalı (Kant 1995:15) ve “deneyden ve hatta bütün duyu uyaranlarından bağımsız”, (a priori) yargılar vermelidirler. Metafizik, kavramı gereği “empirik” (a posteriori) yargılar kullanamaz (Kant 1960:B1-2). Kant deneyden gelmeyen ve aynı zamanda, bilgimizi de genişleten yargılara “sintetik apriori” yargılar adını veriyor. Eğer metafizik, bir bilim olacaksa bu türden sintetik a priori yargılar üretebilen bilimleri örnek almalıdır. Saf doğa bilimi ve saf matematik bu tür yargılar kullanır. Bu tür yargıların varlığı bir olgu olarak ortada olduğundan sintetik a priori yargıların olanaklı olup olmadığını sorgulamak bile gerekmez, çünkü zaten bu tür yargıları kullanarak iş gören saf matematik ve saf doğa bilimi gibi iki bilim vardır. Böylece, aklın ve anlama yetisinin deneyimden bağımsız olarak neyi ne ölçüde bilebileceklerine ilişkin soru “saf aklın ödevi” olarak şu biçimi alır: “sintetik a priori yargılar nasıl olanaklıdır?” (Kant 1960:B20). Bu soru yanıtlanıncaya kadar “bütün metafizikçilere… işten el çektirilmiştir” (Kant 1995: 27) “Saf aklın ödevi” olarak ortaya konan sorun, sintetik a priori yargıları kullanarak iş gören bilimlerin kendilerinin nasıl olanaklı oldukları sorusunu da doğurur. Sintetik a priori yargılara ilişkin soru dört alt soruya ayrılır:

1. Saf matematik nasıl olanaklıdır?
2. Saf doğa bilimi nasıl olanaklıdır?
3. Genellikle metafizik nasıl olanaklıdır?
4. Bilim olarak metafizik nasıl olanaklıdır? (Kant 1960:20-24;1995:29)

Bu dört sorudan ilk ikisinin yanıtı insanın bilme yetilerinin yapısının da bir bütün olarak ortaya konması anlamına gelir. Üçüncü sorunun yanıtlanması insanın “bilme isteğinin”ürünlerinden biri olan metafiziğin insanın doğasına gömülü köklerinin aydınlatılmasına götürür. Dördüncü sorunun yanıtı ise metafiziğin yüzyıllardır yürüdüğü yoldan nasıl döndürülebileceğini gösterir.

Metafiziğin bir bilim olarak olanaklı olup olmadığını araştıran Kant’ın, “saf matematik nasıl olanaklıdır?” sorusuna verdiği yanıt, insanın bilme yetilerinin ilk basamağı olan duyusallığın yapısını ortaya çıkartır. Saf matematiğin olanağı şeyleri a priori görmemizi sağlayan duyusal görünün sadece biçiminde (“saf görülerde”) yatar (Kant 1995:32). Bu nedenle nesneleri kendi başına oldukları gibi değil, duyularımıza göründükleri gibi bilebiliriz. Böylece algılarımıza verildiği biçimiyle dünya “deneysel bir görünün belirsiz nesnesi” olarak “görünüş” adını alır (Kant 1960: B34). Bu saptama matematikteki sintetik a priori önermelerin olanağını gösterir. Duyusal görünün biçimini uzam (Raum) ve zaman (Zeit) saf görüleri verir. Geometri uzam “tasarımına” dayanır, aritmetik ise zaman tasarımına. Ama her iki tasarım da “saf görü”dürler (Kant 1995:31). Bu iki saf görü deneysel görüden, yani gerçek nesnelerin algılanmasından önce gelerek tüm duyu algılarının temelini oluştururlar (Kant 1995:33). “Görünüşlerin bütün gerçekliği” bu görülerle olanaklı hale gelir (Kant 1960:B46). Nesneler a priori olarak ancak bu saf görülere göre bilinebilirler.

Zaman ve mekan her türlü görünüşün “biçimi”dir (Kant 1995:33). Bu noktada “saf matematik nasıl olanaklıdır?” sorusunun yanıtı da elde edilmiş olur: Saf matematik uzam ve zaman “saf görüleri”nin bilme yetimizin ayrılamaz bir parçası olarak varolmaları sayesinde olanaklıdır. Ancak doğa-ötesinin bilimi olma savındaki metafiziğe ilişkin araştırma insan bilgisinin deneye ilişkin kullanılışının ilk basamağı olan uzam ve zaman “saf görüleri” ile olanaklı deneyin ötesine geçilemeyeceğini gösterir (Kant 1995:41). Yani kendi başına şeyler hakkında uzam ve zaman tasarımlarına dayanarak herhangi bir belirlemede bulunulamaz. Böyle bir belirleme savı bir “kuruntu”dan (Schein) ibarettir. Uzam ve zaman görüleri deneyin koşulları ile sınırlanmıştır.

Kant’ın ikinci sorusu “olup biten her şey her zaman varolan yasaların bir nedeni aracılığıyla belirlenmiştir” (Kant 1995:45) gibi önermeler ile ‘gerçekliği kanıtlanan’ saf doğa biliminin nasıl olanaklı olduğuna yöneliktir.

Duyusallık nesnelerden edindiğimiz tasarımların zamana ve mekana yerleştirilmesini sağlar. Ancak tasarımların zaman ve mekan görüleriyle birleştirilmesiyle oluşan yeni “tasarım” henüz bilgi değildir. Kant buradan aklın deney dünyasına ilişkin kullanılışının ikinci ─ve asıl─ öğesine “anlama yetisi”ne geçer. “Saf doğa bilimi nasıl olanaklıdır?” (Kant 1960:20-24;1995:29) sorusunun yanıtlanması insana özgü bilme tarzının ikinci uğrağının aydınlatılması demektir. Bu soruya verilen yanıt insanın bilme yetilerinin sınırının ortaya konduğu ve sınırın ötesi hakkında konuştuklarını iddia edenlerin, –“dogmatik” anlamda metafizik yapanların (Kant 1995: 124)– söylediklerinin epistemolojik değerinin gösterildiği yerdir de aynı zamanda. “Saf doğa bilimi” “şey”lerin doğal yapısının a priori olarak bilinebileceğini gösterir. Bu olanak ise deneyi olanaklı kılan koşulların araştırılmasıyla aydınlatılabilir.

1 | 2 | 3

.

Kaynak: Filozoflar ve Düşündüren Sözleri
.

"Kara toprak narlıktır. Güzellik bir varlıktır."

.
Sadık Yalsızuçanlar
31.8.2008
.

İnsan yakın olmak ister ama felek ırağa salar. Yakın olma isteği ile feleğe karşı çaresizliğin bu gerilimli ilişkisini bize en güzel bir türkü anlatabilir. Eleştiri oklarını feleğe gönderen Divan ve halk şairlerinin, -Bediüzzaman'ın Lemaat'ta dediği gibi- divanları sıkılsa, koyu bir hüzün damlar. Kim, ne zaman, hangi gerekçeyle böyle isimlendirmiş bilmiyorum ama adına bugün 'Türk halk müziği' denilen şeyin, binlerce yıllık bir geleneğin bugün kısmen kuruyan damarlarının içinden akan ve hayattan süzülerek gelen bir ses olduğu kesin.

Bu satırları yazarken, sesi ve icrasıyla geleneksel/irfani edebin inceliklerini taşıyan Ankara Radyosu icracılarından Muzaffer Ertürk'ün yorumundan, o yakıcı Urfa türküsünü dinliyorum: 'Kara toprak narlıktır/Güzellik bir varlıktır/Şel'aba giyinenler/Sevdiğine sadıktır.'

Bugün, ne 'sevgili' ne 'şel'abe' ne de sadakat'in dünyasından eser var. Ama türkü, hele, TRT'nin seçkin yapımlarından Dem Bu Dem'in sıra gecesi odasını andıran stüdyosunda, Ertürk gibi edepli bir sesten geliyorsa, bizi, bugün yitirdiğimiz o geleneksel duyarlığın içine çekebiliyor. 'Kala altı mağara/İplik sardım darağa/Ben dedim yakın olam/Felek saldı ırağa' diyor türküyü yakan.

Mustafa Savaş'tan alınan bu Urfa türküsü gibi binlerce türkü bize, örneğin 'felek' denilen o büyük sırrın ettiklerini, yüzyıllardır fısıldar durur. Felek, eleştirilmemesi gereken 'kader'in havale edildiği soyut bir adrestir. Kainattır, zamandır, dehrdir, vakit'tir, varlığı örten tenteneli perdedir; bu yüzden çarkını çeviren feleğe gönderilir sitem okları. Bu müzik, yine kimin, ne zaman, hangi nedenlerle adına 'Türk sanat müziği' dendiğini bil(e)mediğim(iz) şey gibi, bir zamanların toplumsal kültürünün 'ürün'üdür. Bugün bakıldığında tarihte kalmış bir duyarlığın beslediği ve o duyarlığı besleyen bir şey... Bu 'şey'in, bugünün hayatı açısından anlamı nedir bilemiyoruz.

Bediüzzaman, 'her zamanın bir hükmü var' der. Doğrudur, zaman, kendi dilini üretir. Her zaman ve zeminin doğasının gerektirdiği formu vardır. Ama, bizim türkülerimizde bu 'formülasyon'u aşan bir yan daima vardır. Bunu, etnik müziklerin tümünde görürüz. Ama, bazı toplumların 'folk müzik'leri, ne bizim ne de kendilerinin zevki açısından pek bir anlam ifade etmeyebilir ve dahası oldukça zevksiz görünebilir. Almanya'dan farklı zamanlarda, bir şey sanarak topladığım Alman folk müzik kaset/CD'lerinin tümünün beni hayal kırıklığına uğrattığını yeri gelmişken belirteyim. Oysa, arşivimin en eprimiş örneklerini, Elazığ, Urfa, Antep ve Malatya gezilerimde seyyarlardan aldığım mahalli kasetler oluşturur. İnsan yakın olmak ister ama felek ırağa salar. Yakın olma isteği ile feleğe karşı çaresizliğin bu gerilimli ilişkisini bize en güzel bir türkü anlatabilir. Eleştiri oklarını feleğe gönderen Divan ve halk şairlerinin, -Bediüzzaman'ın Lemaat'ta dediği gibi- divanları sıkılsa, koyu bir hüzün damlar. Bu gözyaşı, insanın, Heidegger'in deyişiyle, Yaratıcı karşısındaki 'acz' ve 'fakr'ından, doğasıyla, ihtirasları arasındaki açı farkından kaynaklanmaktadır. İnsanın kendisine ve ötekine acı vermeden yaşaması, bu anlamda çok güçtür. Bu gerilimi yatıştırmanın bir yolu türkü söylemektir.

Özellikle Harput ve yakın havza olan Urfa çevresi müzikal verimleri, her dinlediğimde ruhumu yeniden yıkayan, acıtan, yaralayan ve iyileştiren örneklerle doludur. Söz ettiğim türküyü, en çok merhum Kazancı Bedih'in icrasından dinlemeyi severim. Gerçi Mehmet Özbek'in de yorumu güzeldir lakin, tümüyle geleneksel bir ses ve yorum tarzına sahip olan Kazancı'nın icrası, türküyü yeniden yakar gibidir. Muzaffer Ertürk ve Dem Bu Dem'i (eskiden sanırım Bergüzar'dı), bizi, türkünün, aslında bir geçmiş zaman sesi olmadığını, bugün belleğimizde ve ruhumuzda hâlâ yaşayan, bugünün duyarlığına da tekabül eden bir yanı bulunduğunu ima ediyor. Bu imayı izleyerek yürürsek, yolumuz, bir hatta iki önceki kuşağa, Diyarbakırlı Celal'e, Malatyalı Fahri'ye, Dellek Hafız'a, Tenekeci Mahmud'a, Hisarlı Ahmed'e, Muharrem Ertaş'a çıkıyor. Onlar konuşur, yemek yer, dua eder, eşine veya çocuğuna sevgisini söyler, yakını öldüğünde ağlar gibi söylerler. Onlar, türkünün, insanın en tabii sesi olduğunu hisseden bir kuşaktı. Kendilerinden öncekiler, ondan öncekiler, daha daha öncekiler gibi, türkünün bir acıdan veya saadetten doğduğunu biliyorlardı. Bu edebi, günümüzde en çok taşıyan Erkan Oğur'u, bir kezinde, Muzaffer Ertürk'ün programında dinlemiştim.

Türkü söylemenin çok iddialı bir şey olduğunu, böylesi bir iddiada bulunmanın ise, bugünün insanı açısından edebi aşmak olduğunu söylüyordu. Bir anne, 'yiğit iken ölen' oğlu; bir gelin, gurbetteyken yiten kocası, bir bey karısı, savaşırken Cemal'e giden bey kocası için 'bey Mayılım' diye ağlayarak ağıt yakmışsa, onu, birkaç yüzyıl sonra okuyan kişinin, o aziz hatıraya, o anıya ve acıya duyduğu saygı ile, türkünün bir 'estetik öğe' olarak sunumu arasında gerilimli bir ilişki olacağı kesindir.

Ya, o ağıdı yakanın kanayan yüreğindeki o büyük acıyı yeniden hissetmek gerekir veya, onu sadece bir 'geçmiş zaman öyküsü' olarak aktarmak... İkincisi, bu işte bir yanlışlık olduğunu gösterir. O bir estetik öğe, icra etmek de 'estetik performans' değildir. Tam olarak, ağlamak ve ağıt yakmaktır. Kalbi acıyla sancıyan bu yüzden şöyle, "Dağlara lale düştü/Güle velvele düştü/Öldüğüme acımam/Yar elden ele düştü" demektedir.

Dağlara lalenin düşmesi, lale'yi bir güzellik, güzelliği ise varlık olarak algılamanın sonucudur. Güzellik nimettir ve nimet için 'iniş' tabiri kullanılır. 'Demiri indirdik' ayetinden de bu okunabilir. Lalenin düştüğü dağ, bir güzellik ışıması ve aynı zamanda kalbe acının inmesidir. Çünkü insan şehrin dağdağasından ancak kalbini dağa kaldırarak kurtulabilir. Ve dağ, aynı zamanda gönül yarası demektir. Her kalbin gizli bir acısı ve anısı vardır. Güle velvele düşmesi ise, varlığın açılmasıdır. Varlık bir gül bahçesidir ve gülün kat kat gizlerinin açılması, varlığın, insana kendini açması ya da insanın hakikate hazır ve açık hale gelmeye başlamasıdır. Ama ağıtçı bize asıl derdini son dizede fısıldar.

Ölümden güçlü bir acısı vardır. Yarin elden ele düşmesi, doğrudan somut bir olayı, bir öyküyü ima ettiği kadar, sırrın saçılmasını ve sır olmaktan çıkmasını da söyler. Bizim türkülerimizi Erkan Oğur, Sabahat Akkiraz, Muzaffer Ertürk terennüm ettiği zaman bu sesleri duyabiliriz. Geçmiş zamanlarda yakılmasına rağmen, bugün hâlâ içimizi acıtan veya iyileştiren bir etkisi varsa, bundandır. Bunun en yakıcı örnekleri ise, Eğin manileridir: "Gökte isen merdivenler kurayım/Yerde isen arayıp da bulayım/Ela gözlerini sevdiğim ağam/Bir canım varsa sana kurban vereyim/Evimin önüne bir asma diktim/Asmanın boynunu kıbleye büktüm/Kömür gözlerini sevdiğim ağam/Gözyaşım asmanın dibine döktüm"

Resim: flickr.com

.


.


.

İlber Ortaylı'nın Perspektifinden: Kitap ve Kütüphane

.










.